Bill Gates heeft gelijk over de AI-storm. Maar wie bepaalt de juiste koers?

Bill Gates publiceerde deze week een stevig essay over de overgang naar het AI-tijdperk. Zijn centrale waarschuwing: deze overgang wordt een van de meest turbulente perioden in de menselijke geschiedenis en we bereiden ons daar onvoldoende op voor.

Daar heeft hij wat mij betreft gelijk in.

Maar vervolgens schrijft Gates: "If the world takes the right steps..." Daar begint het te schuren. Want wat zijn de juiste stappen? Wie bepaalt dat? En wie krijgt de macht, de data en de economische opbrengsten om die stappen uit te voeren?

Dat zijn geen bijzaken. Het zijn de vragen waar de AI-transitie uiteindelijk om draait.

Gates ziet de storm terecht aankomen

De analyse van Gates verdient serieuze aandacht. AI is niet simpelweg de volgende software-innovatie. Eerdere technologie verving vooral spierkracht of automatiseerde afgebakende handelingen. AI kan steeds meer cognitief werk overnemen: analyseren, schrijven, programmeren, adviseren, beoordelen en uiteindelijk ook zelfstandig handelen.

Bovendien verspreidt AI veel sneller dan eerdere technologie. De infrastructuur is er al, de bediening verloopt via gewone taal en de toepassingen kunnen relatief eenvoudig onderdeel worden van bestaande werkprocessen. Daardoor raakt AI niet één sector, maar vrijwel iedere organisatie waarin kenniswerk wordt verricht.

Gates benoemt drie grote risico's. Banen kunnen structureel verdwijnen, AI maakt cybercriminaliteit, desinformatie en surveillance toegankelijker en intensiever, en het gebruik van AI kan de ontwikkeling van kinderen, kritisch denken en menselijke relaties aantasten.

Daartegenover staat een enorme positieve potentie. AI kan onderzoek versnellen, zorg en onderwijs toegankelijker maken, bureaucratie verminderen en kleinere bedrijven toegang geven tot kennis en capaciteit die tot voor kort alleen voor grote organisaties betaalbaar waren.

Die dubbele werkelijkheid is volgens mij de essentie. AI is niet goed of slecht. De technologie vergroot het vermogen om waarde te creëren, maar ook om macht te concentreren en schade aan te richten.

Neem de waarschuwing serieus, maar zijn voorspelling is geen zekerheid

Gates verwacht dat zonder ingrijpen uiteindelijk veel minder banen overblijven. Dat scenario is voorstelbaar, maar het is nog geen vaststaand feit.

Onderzoek van Stanford laat zien dat jonge werknemers in sterk aan AI blootgestelde beroepen al relatief terrein verliezen. Vooral starters in onder meer softwareontwikkeling en klantcontact lijken geraakt te worden. Tegelijkertijd bleef de totale werkgelegenheid in het onderzoek groeien en waarschuwen de onderzoekers dat nog niet iedere verandering causaal aan AI kan worden toegeschreven.

De International Labour Organization komt vooralsnog tot een genuanceerdere conclusie: wereldwijd heeft ongeveer een kwart van de banen enige blootstelling aan generatieve AI, maar verandering van taken is waarschijnlijker dan volledige vervanging van beroepen.

De onzekerheid is dus groot. Dat is geen reden om af te wachten. Het is juist een reden om niet te sturen op stellige voorspellingen, maar op verschillende scenario's. Ondernemingen moeten zich voorbereiden op zowel productiviteitsgroei en personeelsschaarste als op verschuivende functies, verdwijnend instapwerk en toenemende afhankelijkheid van technologie.

De agenda van Gates is niet verborgen

Bij Gates ontstaat al snel de verdenking dat achter zijn woorden een agenda schuilgaat. In dit geval hoeven we daar niet over te speculeren. Hij beschrijft die agenda openlijk.

Gates pleit voor nieuwe nationale coördinatieorganen en een internationale organisatie voor AI-toezicht. Hij wil bepaalde werkzaamheden voorbehouden aan mensen, onder de noemer Human Reserved. Ook stelt hij voor om het gebruik van AI en robots te belasten, zodat de sociale gevolgen van automatisering kunnen worden opgevangen.

Daarnaast kondigt hij aan zijn toegang tot regeringsleiders en technologiebedrijven actief te gebruiken. Zijn Foundation werkt ondertussen met onder andere OpenAI en Anthropic aan AI-toepassingen in gezondheidszorg, onderwijs en landbouw. Reuters beschrijft bovendien hoe Gates zijn voorstellen wil bespreken met onder anderen de Chinese president Xi Jinping. Hij analyseert dus niet alleen de transitie, maar wil de richting ervan mede bepalen en de uitvoering faciliteren.

Dat maakt hem niet automatisch verdacht en bewijst geen kwade bedoeling. Het legt wel een structureel probleem bloot. Gates is tegelijkertijd voormalig technologieondernemer, investeerder, filantroop, gesprekspartner van regeringsleiders, beïnvloeder van beleid en partner bij de implementatie van AI.

Goede bedoelingen lossen die opeenstapeling van rollen niet op. De vraag blijft waarom een private miljardair zonder democratisch mandaat zoveel invloed zou moeten hebben op de inrichting van publieke technologie, zorg, onderwijs en internationale governance.

De grootste blinde vlek: wie bezit AI?

Gates benoemt terecht dat de opbrengsten van AI bij een kleine groep kunnen belanden. Opvallend genoeg werkt hij nauwelijks uit hoe die machtsconcentratie bij de bron moet worden begrensd.

Hij schrijft weinig over het eigendom van modellen, data en rekenkracht. Evenmin komt duidelijk aan bod hoe afhankelijkheid van een handvol Amerikaanse technologiebedrijven kan worden voorkomen, hoe productiviteitswinsten met werknemers worden gedeeld of hoe publieke en open alternatieven een serieuze positie kunnen krijgen.

Zijn benadering is vooral: laat de technologische ontwikkeling doorgaan en bouw instituties, belastingen en sociale vangnetten om de gevolgen beheersbaar te houden. Daarmee bestrijdt hij eerder de uitkomsten van geconcentreerde macht dan de concentratie zelf.

Dat is ook waarom de belofte dat bij de "juiste stappen" iedereen beter af zal zijn, te gemakkelijk is. Iedere grote transitie kent verliezers. Mensen kunnen inkomen, status, vakmanschap of autonomie verliezen. Bedrijven kunnen productiever worden en tegelijkertijd hun kennis, data en onderscheidend vermogen uit handen geven aan hun softwareleveranciers.

De relevante vraag is daarom niet alleen hoe we de schade achteraf compenseren. De vraag is hoe we vooraf organiseren dat mensen en bedrijven zeggenschap houden over de technologie waarvan ze afhankelijk worden.

Wat betekent dit voor het mkb?

Een ondernemer hoeft niet te wachten op een nieuwe internationale AI-organisatie. De machts- en verdelingsvragen uit het essay van Gates spelen nu al binnen iedere organisatie die AI invoert.

Voor iedere serieuze AI-implementatie moeten daarom ten minste vijf vragen worden beantwoord:

• Wie bezit de data en de opgebouwde organisatiekennis? Blijft die kennis overdraagbaar en beschikbaar als een leverancier zijn prijzen, voorwaarden of technologie verandert?

• Wie profiteert van de productiviteitswinst? Wordt AI alleen gebruikt om capaciteit te schrappen, of ook om medewerkers beter werk te laten doen, klanten beter te bedienen en nieuwe groei mogelijk te maken?

• Welke vaardigheden dreigen te verdwijnen? Als AI het juniorwerk overneemt, waar leren toekomstige experts dan nog het vak, de uitzonderingen en het professionele oordeel?

• Welke beslissingen blijven menselijk? Niet omdat een mens altijd nauwkeuriger is, maar omdat verantwoordelijkheid, moreel oordeel en aanspreekbaarheid niet aan een model kunnen worden uitbesteed.

• Welke strategische afhankelijkheid bouwen we op? Een efficiënter proces is geen vooruitgang als de organisatie daardoor de controle over haar klantrelatie, kennispositie of kernproces verliest.

Dit maakt AI-transformatie veel meer dan een efficiencyprogramma. Het raakt de inrichting van werk, de opbouw van kennis, de positie van medewerkers, de relatie met klanten en uiteindelijk de ondernemingswaarde.

Een bedrijf dat vandaag enkele FTE's bespaart maar morgen geen eigen kennisbasis, leerroute of onderhandelingsmacht meer heeft, is niet sterker geworden. Het is alleen goedkoper én afhankelijker geworden.

Niet afremmen of blind versnellen, maar bewust sturen

Gates heeft gelijk dat de keuzes van nu bepalend zijn. Maar die keuzes mogen we niet uitbesteden aan Gates, de overheid, technologiebedrijven of een softwareleverancier.

De juiste reactie is niet om AI uit angst af te remmen. Evenmin is het verstandig om iedere nieuwe toepassing te omarmen omdat de concurrent het ook doet. Een beheerste AI-evolutie is nodig: gericht op aantoonbare bedrijfswaarde, met behoud van menselijk oordeel, eigenaarschap en strategische autonomie.

De belangrijkste vraag is daarom niet welke AI-tool een organisatie moet aanschaffen. De belangrijkste vraag is wat voor organisatie er overblijft wanneer AI diep in de bedrijfsvoering is verankerd.

Wie bezit dan de kennis? Wie neemt de beslissingen? Wie draagt de verantwoordelijkheid? En wie ontvangt uiteindelijk de waarde die wordt gecreëerd?

Daar begint een volwassen AI-strategie.